YELKENLİ TEKNELER VE DONANIMLARI

Yatın tanımı:
Uluslararası tanımlamaya göre, sadece spor ve gezi amacı ile kullanılan, yelken veya makinayla veya hem yelken hem de makine ile yürütülen, her türlü deniz teknesidir.

Yatlar ikiye ayrılır;

1.Yelkenli yatlar: Esas itibari ile yelkenle hareket etmekle birlikte günümüzde olimpik yarış sınıfları dışında, tonajlarına göre bir yardımcı makinayla donatılmışlardır.

● Sadece yarış için düşünülmüş yatlar: Optimist, Dragon, 470, Laser, vs. Bu teknelerde makine bulunmaz.
● Hem yarış hem gezi amacı ile dizayn edilmiş yatlar: IOR klas tekneleri, süratli gezi yatları gibi. Bunlarda teknenin kullanılış amacına göre kuvveti değişen bir yardımcı makine bulunur.
● Motor Sailer (yelkenli motor) gezi yatları: Bu tekneler sadece gezi amacı ile dizayn edilmiş, armaları küçük deplasman tipi yatlardır. Ancak son yıllarda armaları büyütülmüş, karina formları değiştirilmiş ve özellikle hafif havalarda yelkenle gitmek için dizayn edilmiş yatlardır.

2. Motor yatlar: Sadece motorla hareket eden gezi veya yarış için dizayn edilmiş tekneler.

1. TEKNE

1.1. Asıl tekne: Forma verilip eğrilere çivileniş kontrplak levhalarda meydana gelir. Eğriler tekneye lüzumlu olan sağlamlığı temin eder.

o Teknenin yanları (Bordalar) baş tarafta birleşerek baş bodoslamayı oluştururlar. Borda levhaları kıç tarafta ‘ayna’ adı verilen dikey bir levhada birleşirler. Bordaların iç kısımlarına alabanda denmektedir. Omurga adı verilen ve baş bodoslamadan kıçtaki aynaya kadar devam eden parça ise tekneyi pruva-pupa hattında takviye eder.
o Teknenin üst kısımları ise başta güverte, yanlarda ise küpeştelerden oluşur. Küpeşteler bordalarla havuz arasında bulunan üst kısımlardır.
o Teknede mürettebatın bulunduğu açık yere kokpit veya havuz denmektedir. Burası baş tarafta güverteye konmuş bir mezar mendirek ile korunmuştur.
o Teknenin direği iki bordayı birbirine bağlayan parçadan geçerek omurga üzerinde hazırlanmış ıskaça denen yuvasına oturur.

1.2. Teknenin Sabit Olmayan Kısımları:

Tekneye yönünü muhafaza edebilmesi için salma (sabit olabilir), istenilen yöne çevrilebilmesi için dümen denilen sabit olmayan kısımlar monte edilmiştir.
 

a) Salma: Teknenin alt ve omurgasında baş-kıç hattından geçip suya dikey giren bölümdür. Büyük yatlarda sabittir. Centreboard teknelerde ise kendisine özel kasasının içinde durur. Bu kasanın üst ağzı ise su girmesine engel olması için su hattının üzerindedir. Teknenin altından sarkması istenmediğinde salma teknenin içine çekilir. Teknenin baş-kıç hattı boyunca uzanabileceği gibi, aynı hatta merkezi bir noktada da torpil şeklinde dizayn edilmiş de olabilir. Bunlara torpil salma denir.

b) Dümen ve yeke: Dümen, iki yana dönen kıç aynaya sabitlenmiş bir elemandır. Tekneyi istenen yönde çeviren, dümenin suyun içinde kalan parçasına pala denir.
Dümenin manevra levyesi yekedir. Dümen yeke ile sağa sola döndürülür. Yeke tek bir parçadan ibaret ise sabit yeke, ucuna ikinci bir parça eklenmiş ise uzatmalı yeke (Extension) adını alır. Bu ikinci halde dümenci (Skipper) küpeşteye oturup dışarı sarkmakla (trapez yaparak) hem teknenin dengesini sağlar hem de onu yönetebilir. Daha büyük yatlarda dümen çapının daha büyük olması da, dümencinin mümkün olduğunca küperşteye yakın oturabilmesini sağlar.

Asıl tekne resmi üzerinde, teknenin parçalarının isimlendirilmesi

 

1.3. Teknenin Sabit Elemanları:

a) Halatları sabitleştirmeye yarayan takımlar: Koç boynuzları vs.

b) Halatların akışına yön vermek ve bunların hareketini sınırlamaya yarayan takımlar: Kurt ağzı, köprü, köprücük vs.

c) Direği tutan tellerin (çarmıklar) bağlanmasına yarayan takımlar: Çarmık ayakları (landalar-liftin uskur)...

d) Lavra Deliği (Kıç tıpa): Kıç aynanın alt kısmına açılmış bir delik olup karaya çekildiğinde teknenin içindeki suyun akıtılmasını sağlar. Tekne denizde iken tıpası kapalı olmalıdır.

e) Sürekli ve geçici bağlantılar: Galvanizli çelik, bronz veya paslanmaz çelikten takımlar olup değişik kısımlar arasında sürekli veya geçici bağlantı sağlar: Kilit ve süngüsü, flok kancaları vb.

2. DONANIM
Rüzgar enerjisinin yelkenler yolu ile tekneye intikal ettirilmesinde aracı rolü oynar. En yaygın olan Markoni donanım çeşididir. Buna göre;

2.1. Sabit Donanım: Arma ve yelkenleri taşıyan donanım olup direk ve bumba ile ıstralya ve çarmık tellerinden ibarettir.

a) Direk ve Çarmık sistemi: Direk, pruva-pupa hattında dikey veya çok az meyilli olarak konulmuş ağaç veya metalden yapılmış bir donanım parçasıdır. Direkte kıç tarafa bakan özel oluğun içinde orsa yakasının gradin halatı geçirilmek suretiyle yelkenin direğe bağlantısı sağlanır. Yelkenin direğe düzgün olarak basılması ise ana yelken mandarının çekilmesi ile sağlanır. Mandar, yelkeni direğe basan halatlara verilen genel addır.
Direğin öne-arkaya ve sağa-sola kaymadan istediğimiz açıda sabit olarak durmasını sağlayan destek sistemine ise çarmıh sistemi denir. Çarmık ayakları direğe göre kıç tarafa doğru konumlandırıldığından direğin öne yatmasına engel olurlar. Teknenin kıç tarafına daha da yakın olan çarmıhlara ise pupa çarmıhları denmektedir. Istralyalar da temel olarak direğin pupa-pruva hattı üzerinde istenilen açıda kalmasını sağlarlar. Baş ve kıç ıstralya olmak üzere iki adettirler.
Direk üzerindeki gurcatalar ve ayaklar ise çarmık ve ıstralyaların direkle bağlantısını sağlar. Kemere yönünde direğe tespit edilmiş olan gurcatalar, direklerin rüzgarın etkisi ile bükülmesini engeller. Çarmık ve ıstralya telleri ile ayakların bağlantısı kilitler ile sağlanır. Baş ve kıç ıstralya liftin uskur ile gerilir. Buna ‘çektirme’ de denir. Çektirme bedeni döndürülmek sureti ile ucundaki çubukların kendisini vira etmesiyle ıstralyayı germiş olur.

b) Bumba: Yelkenin alt yakasının tespit edildiği ağaç veya metalden yapılmış yatay bir donanım parçasıdır. Bumbanın yukarı bakan yüzünde bulunan bir oluktan yelkenin alt gradin halatı geçirilmek sureti ile yelken bumbaya bağlanır. Bumbamızın konumu, ana yelkenimizin rüzgara göre olan konumunu belirler.

Donanım, yelken ve isimlendirilmesi

2.2. Yelkenler ve Sabit olmayan donanımlar:

Genel Bilgiler:

İkisi direğin önünde flok (cenova) ve balon olmak üzere, diğeri arkasında ana yelken olmak üzere iki üçgen yelkenden ibaret olup, ana yelkenin iki yakası direğe ve bumbaya bağlanmıştır.

Yelken özel keten, pamuk, kevler kumaşlardan yapılmış üçgen dokudur ve her kenarına yaka denir.

a) Orsa Yakası: Yelkenin dikey kenarı olup, ana yelkende direğe, floklarda ise baş ıstralyaya tespit olunur.

b) Alt Yaka (Gradin Yakası): Yelkenin yatay yöndeki alt kenarı olup floklarda serbest, ana yelkende ise bumbaya tespit olunmuştur.

c) Güngörmez Yakası: Yelkenin daima serbest olan üçüncü kenarı olup, ana yelkende direk başından bumba ucuna, floklarda ise yelkenin yukarıdaki ucundan ıskotanın bağlandığı yere kadar uzanan kenarıdır.

Yelkenin üç köşesine ise şu adlar verilir:

a) Karula Yakası: Yelkenin alt ön ucundan tespit edildiği köşe olup, ana yelkende bumbanın direkle birleştiği ucuna; floklarda ise baş ıstralyanın güverte ile birleştiği uca bağlanır.

b) Iskota Yakası: Yelkenin ıskotasının bağlandığı köşedir. Iskota halatı, yelkenin rüzgara göre konumunu belirlememizi sağlayan halattır. Aynı zamanda rüzgara doğru yükselirken yelkenin kanat gibi şeklini korumak için yelkenin alt yakasını aşağı doğru çeker. Iskota yakası:

o Ana yelkende bumbanın en gerideki ucu
o Floklarda ise alt yaka ile güngörmezin birleştiği köşedir.

c) Mandar Yakası: Yelkenin yukarı basılmasını sağlayan mandar ipinin bağlandığı ve orsa ile güngörmezin birleştiği köşedir.

Flok (Cenova) Baglanma:

Karula yakasından kilitle baş bodoslamadaki mapaya, orsa yakasına dikilmiş bulunan kancalar ile de baş ıstralyaya bağlanır.
Flok, flok mandarı baş ıstralyaya basılır; Flok ıskotası denilen halatla da bir alabandadan diğerine aktarılır. Adı geçen halatın teknenin sancağında kalan yarısına sancak flok ıskotası, iskelede kalan yarısına ise iskele flok ıskotası denir.

Ana Yelken:

Ana yelkenin direğe tespit olunan orsa yakasına dikilmiş gradin halatının, bu direkteki oluğun içinden geçirilmesi ile yelken direğe basılır. Basılıp boşu alındıktan sonra mandarı koç boynuzuna volta edilir. Ana yelkenin alt yakasındaki gradin halatı ise, bumbanın oluğunun içinden geçirilmek sureti ile bu yaka da bumbaya tespit olunur.

Ana yelkenin mandar yakası ‘Başlı’ adı verilen metal bir levha ile kaplanır. Ana yelkenimizin güngörmez yakası ise belirli bir kavis ile kesilmiştir (kelebek) ve yelkene dikilmiş dar uzun ceplere sokulmuş çıtalarla bu şekilde korunur.
Centreboardlarda, bazı değişiklikler göstermekle birlikte genel olarak, ana yelkenin bir taraftan diğer tarafa aktarılması, bumba ucundaki makaradan, sonrada havuzda yer alan bir diğer makaradan geçip dümencinin eline gelen bir halatla mümkün olur ki buna ana yelken ıskotası denir. Daha büyük yatlarda ise ana yelken ıskotası, bumbanın ıskota yakası ile ortası arasına konumlandırılmış ve güverte veya ayna üzerindeki araba sistemi üzerinde kayan bir yapıya sahip bir makaralar sistemi şeklindedir. Iskota bu araba düzeneği ile yelkenimizin daha fazla gerilerek torlaşmasını önlemiş oluruz.

Tekne donanımları ve sabit elemanları